ตุงหรือธง

ตุงหรือจ้อ  เป็นภาษาพื้นเมืองของทางภาคเหนือ หมายถึงธง
 โดยที่ตุงจะเป็นธงสี่เหลี่ยมใน ขณะที่จ้อเป็นรูปสามเหลี่ยม ตำข่อน
เป็นภาษาของชาวไทยใหญ่ ในจังหวัดแม่ฮ่องสอน มีความหมายถึงธง
ส่วนตะขุ่น นั้นเป็นภาษาพม่าใช้เรียกธงเช่นเดียวกัน ในความเชื่อของ
ชาวล้านนา “ตุง” เป็นสัญลักษณ์ของความดี ความเป็นสิริมงคล
มีลักษณะเป็นผืนยาวผูกติดกับ ปลายไม้หรือเสาเพื่อเป็นสื่อนำ วิญญาณ
ของผู้ที่ถวายทานตุงให้ขึ้นไปสู่สวรรค์ หลักฐานการใช้ตุงปรากฏใน
"ตำนานพระธาตุดอยตุง" เมื่อพระมหากัสสัปเถระเจ้านำะบรมอัฐิธาตุ
พระรากขวัญ เบื้องซ้ายของพระพุทธเจ้ามาถวายแด่กษัตริย์แห่งราชวงศ์
สิงหนวัตร พระองค์ทรงสร้างพระมหาสถูปโดยให้ทำตุงตะขาบใหญ่
มีความยาวพันวาปักไว้บนดอยปู่เจ้า หางตุงปลิวไปอยู่ที่ใด กำหนด
หมายไว้เป็นฐานพระสถูป...

ตุง มีความเป็นมาคู่กับประวัติพุทธศาสนาและวิถีชีวิตของชาวล้านนา แต่เดิมมีการประดิษฐ์ตุงขึ้นมาใช้สำหรับงานมงคลและงานอวมงคล ซึ่งตุงสำหรับงานมงคล เช่น ตุงชัย ที่ใช้ในงานปอย สมัยก่อนการออกศึกสงครามจะมีการถือตุงชัย นำหน้ากองทัพเพื่อเป็นกำลังใจ เป็นชัยมงคล
นอกจากนี้ยังเป็นสัญลักษณ์ของความโชคดี ส่วนตุงสำหรับงานอวมงคลนั้น  ได้แก่ ตุงสามหาง จะประดิษฐ์เป็นรูปคล้ายคน มีความหมายถึงคนตายไว้ถือนำขบวนการแก่ศพไปฝังที่ป่าช้า บนตุงจะใส่วันตายของผู้ตายลงไปด้วย วัตถุดิบที่นำมาประดิษฐ์ผืนของตุง คือ ผ้าทอ และกระดาษประเภทต่าง ๆ เช่น กระดาษสา กระดาษแก้ว กระดาษว่าว นอกจากนี้มีตุงบางชนิดที่ทำจากเหล็กสังกะสี แผ่นไม้ ความงามของตุงจะวัดกันที่ลวดลาย และ สีสรรที่แต่งแต้มประดิษฐ์ลงไปที่ผืนตุง

ตุงจัดเป็นเครี่องสักการะของล้านนาไทย มีตุงหลายชนิดที่ใช้ในพิธีกรรม
เช่น งานฉลอง หรืองานปอย งานสืบชาตา หรือขบวนแห่ต่าง ๆ เป็นต้น
โดยการใช้ตุงหรือธุงในพิธีกรรมต่างๆ ของล้านนาไทยขึ้นอยู่กับ
วัตถุประสงค์ดังต่อไปนี้

1. เพื่อให้เป็นสัญลักษณ์ หมายถึง ธงที่เป็นเครื่องหมายพวกหรือ
เผ่าต่างๆกำหนดสีสันให้รู้จักจำง่ายเหมือนกับชาติทั้งหลายในโลกที่ใช้ธง
เป็นเครื่องแทนปรัชญาหรือความหมายอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่นธงชาติไทย
สมัยรัชกาลที่ 3 เป็นรูปช้างเผือก ต่อมาก็ทำเป็นรูปไตรรงค์ 3 สี ประกอบ
ด้วยสีแดง หมายถึงชาติ สีขาวหมายถึงศาสนา สีน้ำเงินหมายถึง
พระมหากษัตริย์ เหมือนกับที่คนโบราณท่านเคยตั้งเกณฑ์ไว้ให้เป็น
เครื่องหมายของแต่ละอย่างไป

2. เพื่อใช้เป็นเครื่องพิธีหมายถึง การนำตุงหรือช่อธงในพิธีเครื่องบูชา
เซ่นสรวง อย่างเช่นการบูชาท้าวจตุโลกบาลเป็นต้น หากไม่มีช่อธุงหรือธง
ถือว่าพิธีไม่ครบถ้วน อันเป็นข้อบกพร่อง ทำให้พิธีเสียหรือไม่สมบูรณ์

3. เพื่อเป็นศักดิ์ศรีแก่เทพเจ้า หมายถึง เทพที่สำคัญทั้งหลาย เช่น
พระอินทร์ พระนารายณ์ มีช่อธงเป็นเครื่องหมาย เช่นพระอินทร์มีธงสีเขียว
เป็นต้น แม้สมมติเทพ เช่น พระมหากษัตริย์ ก็มีธงเป็นเครื่องหมายแห่งยศ
และศักดิ์ศรี อย่างพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวของไทยก็มีธงสีเหลืองเป็น
เครื่องหมายแห่งศักดิ์ศรีอยู่ด้วย เรียกว่า ธงมหาราช การทำดังนี้คงได้ ตัวอย่างสืบสายมาจากโบราณกาล

4. เพื่อเป็นเกียรติแก่บุคคล หมายถึง การมีธุงหรือมีช่อประจำอยู่ เช่นเหล่ากองทหารต่างมีธงชัยเฉลิมพลอันเป็นเครื่องหมายแห่ง
เกียรติยศของกองทหารนั้นทำให้ทหาร  ภูมิใจในความเป็นทหารของตน
ตุง กับงานประเพณีต่าง ๆ เช่น งานปีใหม่ หรือประเพณีสงกรานต์ของชาว
ล้านนา ประชาชนจะทำเครื่องสักการะ คือ ธูป น้ำส้มป่อย ตุง และช่อตุง
หรือธุง อันเป็นเครื่องสักการะ มี 4 ประเภท คือ
     1. ตุงเดี่ยวหรือตุงค่าคิง สำหรับบูชาแทนตนเอง
     2. ตุงไส้หมู บูชาพระเจดีย์ พระธาตุทั้งหลาย
     3. ตุงไจยหรือธุงไชย ถวายบูชาพระพุทธรูป เพื่อสร้างความสวัสดีมีชัย
     4. ช่อหรือธงชัย สำหรับปักเครื่องบูชาต่าง ๆ